Zesde Platformdag IJsselmeergebied: oefening met omgevingskwaliteit

De periodieke Platformdagen IJsselmeergebied zijn bedoeld om de bij het IJsselmeergebied betrokken partijen bij te praten en informatie uit te wisselen. De zesde Platformdag op 7 november 2019 in Lelystad kreeg een extra opdracht mee: het prototype van de Handreiking Omgevingskwaliteit testen. Handreiking Omgevingskwaliteit geeft stem aan de gebiedsagenda

Het Bestuurlijk Platform IJsselmeergebied vindt zo’n handreiking nodig om de gezamenlijk in de Agenda IJsselmeergebied 2050 vastgelegde ruimtelijke waarden te laten doorwerken in elk ruimtelijk initiatief. Een Team Omgevingskwaliteit waarin zowel Rijk als provincies en maatschappelijke partijen zijn vertegenwoordigd, heeft in 2019 het gewenste instrument gemaakt. Het is de bedoeling dat het begin 2020 beschikbaar komt voor iedereen die in het gebied plannen heeft met mogelijke consequenties voor de omgeving. De handreiking is ook getest onder een groep experts en tijdens een bijeenkomst met bestuurders. Elders in deze nieuwsbrief is meer te lezen over de handreiking zelf. Dagvoorzitter Albert Remmelzwaal (RWS WVL) verwelkomt op de Platform dag ongeveer zestig deelnemers. Hij gooit meteen de knuppel in het hoenderhok. ‘We spreken zo gemakkelijk over gebiedskwaliteit, maar waar hebben we het dan eigenlijk over? Gaat het om een paar locaties of over het geheel? Gaat het om beleving of over iets tastbaars? Nog ingewikkelder wordt het als men “gebied” of “omgeving” ontleedt in kwaliteitscomponenten zoals ruimtelijke, natuurlijke of cultuurhistorische kwaliteit. Gaat het bij dat laatste dan om de cultuur of om de historie? En is de waardering voor dit alles objectief meetbaar af te wegen?’ Zijn schets geeft duidelijk aan dat een Handreiking Omgevingskwaliteit nooit een soort checklist kan zijn die projectmedewerkers alleen maar even hoeven te doorlopen. Voordat de ontwikkelaars van de Handreiking Omgevingskwaliteit hun test toelichten, krijgt provinciaal adviseur ruimtelijke kwaliteit van Noord-Holland Steven Slabbers het woord. Hij staat bekend als iemand die het landschap niet onder een glazen stolp wil plaatsen maar bij de tijd wil houden. De kern daarbij is volgens hem het samenspel tussen behoud van het landschap en meegaan in de ontwikkelingen van en voor het landschap. In zijn presentatie toont hij beelden van prachtige karakteristieke plekken, maar ook van foeilelijke spots. ‘Is het IJsselmeergebied wel één gebied?’, vraagt hij zich af. ‘Wat een ruimte zien we, maar wordt er met die ruimte niet erg veel gefröbeld vanuit allerlei deelbelangen en kan het gebied dat aan? Als we het beste uit het landschap willen halen, moeten we dan niet wat langer stilstaan bij de centrale vraag naar de identiteit van het gebied? Een vraag waar je antwoorden op kunt krijgen als je systematisch onderzoek doet langs de deelvragen: Wie ben ik? Waar kom ik vandaan? Wat kan ik worden? Wat wil ik worden? En wat moet ik doen om dat te bereiken?’ Slabbers geeft als zijn indruk dat te weinig bij die identiteitsvragen is stilgestaan en dat te snel de stap wordt gezet naar allerlei ontwikkelingsprojecten. Hij krijgt van een deel van de deelnemers duidelijke instemming, terwijl een ander deel zich niet herkent in het betoog: ‘Niet stilgestaan bij die identiteit? Waar zijn we dan de afgelopen drie jaar mee bezig geweest?’ Los van die gemengde reacties, de hoofdboodschap van Slabbers is dat je niet klaar bent als je een gezamenlijk geformuleerd toekomstbeeld in een agenda vastlegt. Bij elk initiatief of elke verandering moet je kritisch blijven vragen naar de eigenlijke bedoeling en of het gebied daar beter van wordt. Zesde Platform dag IJsselmeergebied: oefening met omgevingskwaliteit De periodieke Platformdagen IJsselmeergebied zijn bedoeld om de bij het IJsselmeergebied betrokken partijen bij te praten en informatie uit te wisselen. De zesde Platform dag op 7 november 2019 in Lelystad kreeg een extra opdracht mee: het prototype van de Handreiking Omgevingskwaliteit testen. ‘Bij elk initiatief of elke verandering moet je kritisch blijven vragen naar de eigenlijke bedoeling en of het gebied daar beter van wordt.

Een mooiere opmaat voor hun presentatie kunnen de makers van de Handreiking Omgevingskwaliteit zich niet wensen. Bart Buijs (adviesbureau Het Oversticht) en Desiree Bokma (ministerie van BZK) presenteren de handreiking als een methodiek die grote waarde kan hebben in een verkenning of planproces. Uitgaande van de geest van de Agenda IJsselmeergebied 2050 heeft het Team Omgevingskwaliteit aan de ‘Tien gouden regels’ die Frits Palmboom opstelde voor de landschappelijke kwaliteit van het IJsselmeergebied, twintig gouden regels toegevoegd: tien voor ecologische kwaliteit en tien voor cultuurhistorische kwaliteit. Regels met de zeggingskracht van principes of uitgangspunten. Bart Buijs plaatst daar direct een voorbehoud bij: ‘Principes leiden niet vanzelf tot meer kwaliteit; ze vormen slechts een taal om over kwaliteit te kunnen discussiëren. De Handreiking Omgevingskwaliteit is dan ook niet meer dan een hulpmiddel om structuur te geven aan een discussie. Ze zorgt ervoor dat alle principes die aan omgevingskwaliteit bijdragen aan bod komen.’

Testcase

Hoe terecht dit voorbehoud is, blijkt tijdens twee discussierondes over in het IJsselmeergebied te realiseren projecten. In de eerste sessie gaat het om een denkbeeldig aan te leggen resort met vakantiewoningen, winkels, restaurants, jachthaven en zo meer. Met als streven ‘het beste uit het landschap te halen’, krijgen zes gesprekstafels de opdracht om aan de hand van de drie sets van ‘gouden regels’ de vraag te beantwoorden óf zo’n resort er zou mogen komen en zo ja, waar en hoe het dan zou moeten worden ingericht en uitgevoerd. Discussie is er zeker, levendig en op het scherp van de snede. Aan sommige gesprekstafels leiden de nieuwe ‘gouden regels’ voor ecologie en cultuurhistorie tot een duidelijk omlijnde gedachtewisseling over de te maken keuzes. Maar aan andere tafels komen de principes maar ten dele aan de orde en spreken de deelnemers vanuit hun eigen werkelijkheid, standpunten en belangen. Met dit soort feedback kunnen de makers hun Leidraad Omgevingskwaliteit in wording verder aanscherpen. Ze hebben kunnen zien dat een cruciale rol is weg gelegd voor een goed ingevoerde en ervaren gespreksleider en ook dat de Handreiking minder goed werkt als er te veel vragen of opdrachten tegelijkertijd aan de orde zijn.

Projecten op stapel

In het IJsselmeergebied staan twee projecten op stapel waar een Handreiking Omgevingskwaliteit kan worden toegepast: Oostvaardersoevers en Wieringerhoek. Voor beide is dit najaar een startbeslissing genomen. Projecttrekker Petra van Konijnenburg (RWS-Midden-Nederland) geeft een korte presentatie van ‘haar’ project Oostvaardersoevers: een verbinding van het Markermeer met de Oostvaardersplassen en de Lepelaarplassen tot één toekomstbestendig zoetwaterecosysteem. Een project waarin innovatieve waterbouw wordt toegepast en een aantrekkelijker, meer beleefbaar en veilig merengebied wordt gerealiseerd. Dat is de hoofddoelstelling. Hieraan kunnen nog nevendoelstellingen worden gekoppeld, bijvoorbeeld voorzieningen die het project tot een interessante, beleefbare en recreatieve trekpleister maken voor bewoners en toeristen. De platformdeelnemers krijgen de gelegenheid hierover ideeën te ventileren. Een ad-hoc situatie waarvoor de Handreiking niet zomaar even is te gebruiken, maar die wel tientallen suggesties oplevert. Misschien dragen ze bij aan de discussie die begin 2021 moet leiden tot een voorkeursalternatief.

Wilt u meer weten over de Agenda IJsselmeergebied, wat zij doen en wat er allemaal speelt in het IJsselmeergebied als Blauwe Hart van Nederland? Meer informatie kunt u hier vinden.

terug naar het nieuwsoverzicht