Het IJsselmeer wordt niet langer meer vergeten

Foto: Simon Bleeker
Artikel:Jan-Peter Soenveld
Bron: Het Friesche Dagblad

 

 

Een ongekende zilvervloot vaart de komende jaren naar de IJsselmeerkust. Er liggen miljoenen klaar voor de natuur, recreatie en economie in het gebied. Kunnen die belangen hand in hand gaan, of ligt industrialisatie van het gebied op de loer?Als gedeputeerde Sander de Rouwe (Fryslân) over de Afsluitdijk rijdt, valt hem het contrast op tussen het IJsselmeer en de Waddenzee. Twee wateren, slechts gescheiden door een dam van een paar meter breed. ,,Dan zie ik aan mijn rechterkant het beroemdste water van Nederland. Met allerlei fondsen en tientallen organisaties die zich ermee bemoeien. En tien meter verderop aan de andere kant ligt het meest vergeten gebied van Nederland. Dat is stilaan uitgestorven, qua natuur en visstand, maar ook alles daaromheen. Het is mijn ambitie om die schrijnende situatie aan te pakken.”

De Rouwe staat daarin niet alleen. Na decennia teloorgang en negeren zijn sinds een paar jaar alle ogen op het IJsselmeer gericht, om verschillende redenen. Sommigen zien vooral de natuur, en anderen een uniek gebied voor sport. Voor sommigen is het onze belangrijkste bron van zoet water, terwijl anderen het meer als een bron van inkomsten zien.

Maar ongeacht vanuit welk oogpunt gekeken wordt: een ieder zal zien dat er flink wat gebeurt, en dat er veel geld vrijkomt.

Onder hen is Frans de Nooij, bestuurslid van de IJsselmeervereniging, de club van kritische liefhebbers van het gebied. Hij bespeurt een positieve kentering als het gaat om het IJsselmeer. ,,Op dit moment is het belangrijkste dat, nadat het tientallen jaren almaar slechter gaat met de vogel- en visstand, er toch plannen gemaakt worden om die structureel te verbeteren.”

Hij refereert daarbij aan de 110 miljoen euro die de komende jaren in biodiversiteit in het IJsselmeer wordt geïnvesteerd. Daarvan gaat acht miljoen euro naar Fryslân. ,,Dit is een substantiële bijdrage voor de robuustheid van de biodiversiteit. Bij een eerder project, de Markerwadden, moesten we het nog hebben van private partijen als Natuurmonumenten en de Postcodeloterij. Het rijk was terughoudend. Dat is aan het veranderen.”

De precieze plannen voor de kust zijn nog niet bekend. Het doel wel. ,,Er moeten oeverszones komen die voor vissen interessant zijn. Een jonge vis moet zijn eten op een halve meter afstand vinden. Daar wordt aan gewerkt door de oeverzones te minder diep te maken. Dan komt er hopelijk ook voldoende voedsel voor de vogels.”

En de 110 miljoen euro is niet het enige geldpotje. Sinds 2018 is het waterpeil van het IJsselmeer flexibeler. Om de gevolgen daarvan te ondervangen investeert het rijk twaalf miljoen euro in meerdere Friese projecten, en de regio doet daar vijf miljoen euro bij. Er is verder zeven miljoen euro voor het baggeren van de toegang van jachthavens, twaalf miljoen voor de vaargeul Amsterdam-Lemmer, en zes miljoen euro voor de uitbreiding van het aantal ligplaatsen tussen Amsterdam en Lemmer. Om vissers uit te kopen ligt 9,2 miljoen klaar, en vergeet de honderden miljoenen niet die in de Afsluitdijk worden geïnvesteerd.

En dan is een belangrijke geldbron nog niet genoemd: de 89 windmolens van Windpark Fryslân, die momenteel in aanbouw zijn “1.” . Niet alleen komt er een omgevingsfonds van jaarlijks zeven ton, maar de provincie Fryslân is aandeelhouder in het park. De opbrengst gaat deels naar de IJsselmeerregio. ,,In totaal gaat het dan om vijftig miljoen euro in twintig jaar”, vertelt gedeputeerde De Rouwe. ,,Dat is serieus geld, bedoeld voor de brede welvaart van het gebied. En waarschijnlijk wordt dat bedrag via cofinanciering nog hoger, 100 miljoen of 150 miljoen.”

Kom met ideeën!
Vanaf volgend jaar kunnen mensen plannen indienen voor de besteding van dit geld. Dat kan van alles zijn. Van een nieuw fietspad tot de verduurzaming van een dorpshuis. De Rouwe: ,,Daarom de oproep: kom met goede ideeën. Er is eerder te veel geld dan te weinig.”

Voor De Nooij voelt dit geld als spiegeltjes en kraaltjes in ruil voor een uniek gebied. Zijn vereniging is mordicus tegen het park en verdere industrialisatie van het meer. Hij vreest dat overheden en bedrijven naar het meer kijken voor energieopwekking. ,,Energiebedrijven verdienen daar goud geld aan. Fryslân en Flevoland hebben gezegd dat ze geen nieuwe windmolens meer willen. Dat is mooi, al is het kwaad daar al geschied. Maar Noord-Holland heeft het IJsselmeer wel ontdekt als locatiegebied.”

 

De IJsselmeervereniging staat niet alleen in die vrees. Zo liet de Vogelbescherming recent weten te vrezen dat het IJsselmeer ‘van een natuurlijk topjuweel dreigt te verworden tot energieleverancier’. De windmolens leiden volgens de Vogelbescherming tot de dood van veel vogels. ‘Veel vogels vliegen ’s nachts. Ze zien de windmolens niet, vliegen ertegen-aan en worden – om het heel cru te zeggen – kapotgeslagen. Een gruwelijke dood.’ En met zonnepanelen op het water boet het meer in qua openheid, wat vogels afschrikt.

De Nooij denkt zelf niet dat er meer windparken komen. ,,De provincies willen het niet, en het rijk heeft de blik op de Noordzee gericht.” Ook grootschalige drijvende zonneparken, waar bijvoorbeeld D66 recent nog voor pleitte, acht hij niet kansrijk. ,,Dat kan niet wegens de golfslag en de ijsgang. Dan gaat alles stuk. Geloof het of niet, maar ik heb vroeger nog geschaatst op het IJsselmeer. Dus het kan.”

Zonne-atollen
De Nooij kijkt vooral argwanend naar zonne-atollen: eilandjes met zonnepanelen erop, waar vooral in Noord-Holland naar gekeken wordt. Deze eilandjes zouden ook goed zijn voor vissen en vogels, omdat die ondiepe oevers krijgen. ,,Maar wij zien daar helemaal niets in. Het IJsselmeer krijgt daarmee een lelijk en industrieel uiterlijk. Laten we eerst al die datacentra volleggen met zonnepanelen, en dan verder kijken. Het IJsselmeer is geen dooie bak met water, waar een bedrijventerrein van gemaakt kan worden. Er moet wel aan de energietaakstelling voldaan worden, maar dat mag niet ten koste gaan van een van de belangrijkste natuurgebieden van Europa.”

Niettemin lijkt het meer niet te ontsnappen aan energieprojecten. Sietske Poepjes, tevens inwoner van IJsselmeerdorp Makkum, heeft als gedeputeerde van Fryslân de energietransitie in haar portefeuille. Bij de huidige Regionale Energiestrategie (RES) van Fryslân wil de provincie naast Windpark Fryslân geen andere energieprojecten in het IJsselmeer. ,,Maar het is zaak om met z’n allen te kijken naar wat er bij RES 2.0 wel in het IJsselmeer zou kunnen.”

Extra windmolens sluit ze daarbij uit, zonnepanelen niet. ,,De zonneparken op het water zitten nog in een testfase. Er is een proeflocatie aangewezen bij de Afsluitdijk, en dat is het enige concrete wat er nu is. En een paar dingen zijn nog wel precair. Want we hebben ook op binnenwateren gezien dat de panelen afdrijven als die niet goed vastzitten.”

Het onderzoek naar zonne-eilanden volgt de provincie met belangstelling. ,,Maar daar kun je pas iets van zeggen als je de testresultaten kent, en je met je eigen inwoners erover hebt gesproken.”

,,En aquathermie is ook een mogelijkheid die je moet bekijken”, vult De Rouwe aan. ,,Je moet het meer beschermen, ook qua uitzichten. Nieuwe windparken aan de Friese kust zien wij niet zitten. Maar we willen ook niet nog meer gas uit Rusland en Groningen halen. Het IJsselmeer biedt ook kansen voor de toekomst.” ,,RES 1.0 komt in 2021, RES 2.0 verwachten we een paar jaar later , daar moeten we rekening mee houden”, aldus Poepjes. ,,Dan moet je van tevoren huiswerk hebben gedaan.”

Flexibel waterpeil
Het meer is bovendien onze belangrijkste bron voor zoet water. Het waterpeil is sinds 2018 flexibeler. De Rouwe: ,,En dat wordt alleen maar belangrijker door de klimaatverandering.” ,,In een droge zomer kan ik dat met eigen ogen zien in Makkum”, aldus Poepjes. ,,Je ziet de waterlijn naar achteren trekken. Het strand wordt dan veel groter.”

,,Maar het peilbesluit leidt ook tot schade”, vervolgt De Rouwe. ,,De 17 miljoen euro is voornamelijk bedoeld voor kustherstel. Wij hebben glooiende kusten, die steeds verder afgeknabbeld worden als gevolg van hoge waterstanden in combinatie met storm vanuit het (zuid)westen. Dat gaan we herstellen met dat geld. En die acht miljoen euro is voor natuurherstel, vooral in buitendijkse natuurgebieden.”

Natuur, recreatie en economie hoeven volgens de gedeputeerden niet per se te botsen in het IJsselmeer. Maar dan is wel afstemming nodig, tussen alle partijen die een stukje van de taart willen. De Rouwe: ,,Voorheen was het meer een weeskindje. Dan bestaat er ook het gevaar dat iedereen langs elkaar heen werkt. Bij de herwaardering van het gebied moeten we ook met elkaar kijken wat we wel en niet willen. Het is geen niemandsland waar iedereen maar kan doen wat hij wil.”

Hij vindt op dat punt een medestander in De Nooij van de IJsselmeervereniging. ,,Er gebeurt van alles in het gebied, en dat is goed. Maar nu moeten we voor het hele IJsselmeer eens een goed idee maken. Anders hebben we straks vijf projecten met hetzelfde doel. Er liggen zo veel plannen en er zijn zo veel bedragen, dat het lastig is om overzicht te krijgen. Wat nog ontbreekt is totaalvisie op het hele gebied.”

Maar de stelling dat het IJsselmeer er de komende decennia op meerdere vlakken op vooruit gaat, durft De Nooij wel aan. ,,De biodiversiteit wordt stevig aangepakt. En dat is ook nodig, want van sommige vogels is nog maar 30 procent over van wat er een halve eeuw geleden was. Al die ambities vinden we geweldig.”

En aan het einde van hetgesprek met De Nooij, komt er plotseling zelfs ook nog wat nuance over de windparken. ,,Ik was laatst bij de Noordoostpolder en dan zie je die enorme windmolens daar. Dat is wel indrukwekkend. Dus als ik puur voor mijzelf spreek, weet ik niet of het nou zo lelijk is op zo’n plek.”

 

terug naar het nieuwsoverzicht